Ciekawostka historyczna 4/2021

Rozwój i założenia szwedzkiego systemu gimnastycznego cz.1

System gimnastyki szwedzkiej został zapoczątkowany przez Per Henrika Linga (1776-1839), założyciela w 1813 r. i dyrektora Królewskiego Centralnego Instytutu Gimnastycznego w Sztokholmie. W kolejnych latach był rozwijany przez jego syna Hjalmara Linga (1820-1886), który uzupełnił program ćwiczeń, zapewniając mu trwałość i ogólne zastosowanie. Następcą H. Linga w 1882 r. został prof. Lars M. Törngren (1839-1912), który w latach 1887-1907 kierował sztokholmskim Instytutem. Zwalczał wówczas wytrwale zakusy tych, którzy próbowali wprowadzić do gimnastyki szwedzkiej elementy akrobatyczne, był również przeciwnikiem zawodów i wyścigów, choć popierał rozwój gier ruchowych. Będąc wierny zasadom systemu Linga, wyznaczył nowy kierunek rozwoju Instytutu w XX w.

Nowy kierunek w rozwoju teorii gimnastyki szwedzkiej nadał znany profesor anatomii, fizjologii i teorii gimnastyki Johan Lindhard (1870–1947), od 1909 r. związany z Uniwersytetem w Kopenhadze. Najbardziej znamienną cechą nowych prądów, propagowanych przez prof. Lindharda, był ewolucyjny zwrot od gimnastyki, w której przeważała praca statyczna, do gimnastyki, która na pierwszy plan wysuwała pracę dynamiczną. W swojej pracy pt. Szczegółowa teoria gimnastyki (1914) stwierdził, że „Gimnastyka racjonalna nie istnieje, gdyż zbyt mało jeszcze wiemy o fizjologji ćwiczeń cielesnych”. W sprawie wyboru systemu brał, za punkt wyjścia układ Linga, mo­tywując jednak ten krok nie jego „racjo­nalnością”, lecz „zdolnością do roz­woju”. Na tej podstawie dokonał nowego podziału ćwiczeń, tworząc tzw. „model Lindhardowski”, który uzasadniał nie tyle różnicami wpływu tych lub innych ruchów na ustrój, lecz zadaniem, jakie im stawiamy.

W Instytucie niemal od samego początku szkolono instruktorów gimnastyki, w tym także gimnastyki leczniczej. Przez 100 lat działania Instytutu wyszkolono 1293 osoby, z tego 505 cudzoziemców (125 mężczyzn i 380 kobiet). Wśród pierwszych Polaków, którzy wyjechali do Szwecji, by poznać system Linga była Helena Prawdzic-Kuczalską (1854-1927) oraz dr Roman Skowroński (1862-1923). Na przełomie 1892/1893 r. przebywali na kilkumiesięcznym stażu w Centralnym Królewskim Instytucie Gimnastycznym oraz u prof. Andersa G. Widego (1854-1938) w Sztokholmie, gdzie zapoznali się z techniką gimnastyki leczniczej i masażu. Po powrocie, H. Kuczalska otworzyła w Warszawie Zakład Gimnastyki Szwedzkiej, Leczniczej, Zdrowotnej i Masażu dla Kobiet i Dzieci, w którym w 1895 r. powołała do życia szkołę gimnastyki pedagogicznej i leczniczej, kształcąc pierwszych polskich fizjoterapeutów. Z kolei R. Skowroński w 1893 r. utworzył w Warszawie zakład leczniczo-gimnastyczny (mechanoterapeutyczny), krzewiąc idee wychowania fizycznego. Do zwolenników systemu Linga wśród lekarzy, należał także W. Kozłowski z Warszawy, dr E. Piasecki i K. Wyrzykowski ze Lwowa. Jako nieliczni, poprzez pisma, odczyty i działalność lekarską utorowali drogę do upowszechnienia tego systemu w Polsce, jako systemu najbardziej racjonalnego.

Początkowo nie wszyscy przedstawiciele świata medycznego zgadzali się z opinią Linga i jego wychowanków, że schorzenia można skutecznie leczyć dobrze dobranymi ćwiczeniami lub umiejętnie wykonanym masażem. Z biegiem lat sposób ten został jednak zaakceptowany, czego dowodem jest fakt przyjęcia Linga w 1831 r. w szeregi stowarzyszenia Swedish General Medical Association, a w 1835 r. do Szwedzkiej Akademii i przyznanie mu w tym samym roku tytułu profesora.

Na przełomie XIX i XX w. rozgorzał spór, który z systemów, szwedzki czy niemiecki, jest bardziej racjonalny. Zwłaszcza zauważalne było to we Francji, gdzie jeszcze w pierwszych latach XX w. w programie wychowania fizycznego dominował system niemiecki, a od ok. 1908 r. został zastąpiony przez system szwedzki, z pewnymi uzupełnieniami. System Linga próbowano wprowadzić także na ziemiach pruskich już od połowy XIX w. Jednak od początku podważano w nim dbałość o zdrowie i równomierny rozwój ciała jako odpowiednika wolnego ducha. Stąd system szwedzki był stopniowo zmieniany i usuwany na rzecz gimnastyki Jahna (zakazany w Prusach od ok. 1819 r.). Doprowadziło to do sytuacji, że za gimnastykę szwedzką zaczęto uznawać różne ruchy wolne, wykonywane bez żadnej myśli przewodniej, które z systemem Linga nie miały nic wspólnego. Jej przeciwnicy podnosili, że system Linga zawiera zbyt dużo ćwiczeń wyprostnych karku i grzbietu, a zaniedbuje mięśnie brzucha, zarzucali zbyt dużo ćwiczeń o charakterze ortopedycznym, ironicznie nazywając gimnastykę szwedzką „gimnastyką dla chorych”.

Pomimo dokonywanych reform, trzy główne zasady Linga pozostały niezmienione. Chodziło o zasadę racjonalnego doboru ćwiczeń, wg danych anatomiczno – fizjologicznych i psychologicznych; zasadę porządku, w jakim ćwiczenia jedno po drugim następowały po sobie w całokształcie nauczania, w tym w ciągu jednej lekcji oraz środki techniczne nauczania (lokal, przyrządy itp.), które miały być podporządkowane zasadom poprzednim, aby ułatwiać ich wykonanie praktyczne.

Beata Skolik, Mariusz Migała