Prekursorskie działania prozdrowotne we Lwowie mające wpływ na rozwój ortopedii, rehabilitacji i medycyny fizykalnej w Polsce przed 1920 r. Streszczenie

Nowość wydawnicza

Monografia naukowa

Autorzy: Sławomir Jandziś, Mariusz Migała, Beata Skolik

Tytuł: Prekursorskie działania prozdrowotne we Lwowie mające wpływ na rozwój ortopedii, rehabilitacji i medycyny fizykalnej w Polsce przed 1920 r.

Wydawca: Oficyna Wydawnicza Politechniki Opolskiej, SiM z. 605, Opole 2026, ss. 550.

W monografii przedstawiono rozwój ortopedii, rehabilitacji i medycyny fizykalnej we Lwowie z punktu widzenia historii, przybliżając wiele wydarzeń, szczegółów, życiorysów, portretów zasłużonych ludzi. Jak również z punktu widzenia ewolucji, opisując zjawiska i schematy wyjaśniające idee, teorie służące powstaniu nowych metod terapeutycznych, sposobów leczenia, funkcjonowania różnych zakładów leczniczych, organizacji lekarskich, dobroczynnych i innych. Starano się przedstawić rozwój naukowej myśli przedstawicieli różnych środowisk, które w II poł. XIX w. oraz na przełomie wieków miały wpływ na kształt opieki zdrowotnej we Lwowie. Celem publikacji jest odpowiedź na pytanie, czy prekursorskie działania prozdrowotne, głównie lekarzy, pedagogów i higienistów lwowskich, jakie prowadzili na przełomie XIX i XX w. w stolicy Galicji miały wpływ na rozwój kompleksowej rehabilitacji i nowoczesnej medycyny fizykalnej? Czy lwowscy prekursorzy przyrodolecznictwa, twórcy różnych form pomocy osobom niepełnosprawnym i chorym dzieciom zbudowali trwałe fundamenty pod rozwój kompleksowej rehabilitacji, który nastąpił w Polsce w kolejnych latach?

Autorzy starają się odpowiedzieć na pytanie w jaki sposób nowe idee pojawiające się na zachodzie Europy w postaci powstawania systemów gimnastycznych: francuskich, niemieckich, szwedzkich, przenikały do Lwowa? Kto zakładał pierwsze zakłady gimnastyczne i wodolecznicze? Czy korzystano jedynie z opracowanych i stosowanych w krajach europejskich metod, czy podjęto próby modyfikowania tych metod w celu przystosowania ich do specyfiki ludności Galicji? Czy opracowano własne oryginalne metody pracy? Jak rozwijał się lwowski ośrodek ortopedii, gdzie kształcili się lekarze, czy wypracowali własne metody? Czy rozwój ortopedii sprzyjał rozwojowi rehabilitacji?

Rozdział pierwszy monografii przedstawia działalność chirurgów polskich w zakresie leczenia chorób narządu ruchu przed wybuchem pierwszej wojny światowej. W części tej ukazano również rozwój rehabilitacji na ziemiach polskich. W rozdziale przybliżono także rozwój fizjoterapii w uzdrowiskach na ziemiach polskich od drugiej połowy XIX w. do wybuchu wojny. W rozdziale drugim przedstawiono prekursorskie działania w zakresie gimnastyki we Lwowie. Ukazano szerzej działalność trzech zasłużonych dla ochrony zdrowia we Lwowie osób: dr. Teodora Bakody’ego, uważanego za prekursora szwedzkiej gimnastyki leczniczej w Polsce, mgr. chirurgii Edwarda Madeyskiego, jednego z pierwszych polskich fizjoterapeutów oraz dra Eugeniusza Piaseckiego, pioniera fizjoterapii, higieny i wychowania fizycznego. Odegrali oni ważną rolę w procesie rozwoju gimnastyki leczniczej, ortopedii i rehabilitacji w drugiej połowie XIX w. W rozdziale omówiono również wkład Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w tworzenie podstaw teorii, metodyki i systematyki ćwiczeń fizycznych w Polsce oraz przybliżono pracę innych zakładów gimnastycznych, które funkcjonowały w tym czasie we Lwowie. W kolejnym trzecim rozdziale przybliżono działalność doc. dra Antoniego Gabryszewskiego oraz dra Józefa Aleksiewicza. Obaj lekarze ortopedzi, rozszerzając zainteresowania zawodowe i zdobywając kolejne stopnie naukowe, potrafili poznane metody przetransponować do warunków lwowskich. Dzięki silnym związkom z nowoczesną europejską medycyną i oddziaływaniem różnorodnych środowisk naukowych, obaj skierowali swoje działania w kierunku tworzącej się wówczas ortopedii i rehabilitacji. W dalszej części rozdziału omówiono krótko pozostałą działalność medyczną tworzącą się we Lwowie przed wybuchem I wojny światowej, zwłaszcza w zakresie rozwoju zakładów produkujących zaopatrzenie ortopedyczne, które stało się nieodłącznym elementem powstającej w tym czasie ortopedii. W rozdziale czwartym omówiono tradycje kąpielowe mieszkańców Lwowa na przykładzie kilku zakładów wodoleczniczych, przy czym zaznaczyć należy, że działalność lwowskich zakładów wodoleczniczych przed I wojną światową nie ograniczała się wyłącznie do wodolecznictwa. Oprócz hydroterapii wprowadzano w nich także różne formy gimnastyki leczniczej, fizykoterapię i masaż. Działalność opisanych zakładów przyczyniła się niewątpliwie do rozwoju fizjoterapii, balneologii, medycyny fizykalnej, a w kolejnych latach stanowiła podstawy do rozwoju rehabilitacji w Polsce. W ostatnim rozdziale przybliżono rozwój kolonii letnich oraz szkolnictwa specjalnego (zakłady dla dzieci głuchych i niewidomych), które funkcjonowały we Lwowie i miały wpływ na poprawę zdrowia najmłodszych. Działalność kolonii leczniczych dla dzieci we Lwowie wpisała się w szeroko promowaną w drugiej połowie XIX w. w Europie inicjatywę pomocy ubogim i zagrożonym chorobami i dzieciom poprzez organizowanie kolonii leczniczych w uzdrowiskach. Nie inaczej było jeśli chodzi o rozwój surdo- i tyflopedagogiki we Lwowie. A dzięki zaangażowaniu w pracę nauczycieli i ich uczestnictwie w międzynarodowych konferencjach i zjazdach wykorzystano osiągnięcia zakładów europejskich. W efekcie wprowadzono nowe podręczniki, pomoce naukowe i najnowsze metody pracy z dziećmi głuchoniemymi, nie odbiegające od metod stosowanych w najlepszych placówkach na świecie. Nauczyciele lwowskiego Zakładu prowadzili również działalność naukową i popularno-naukową, co stanowi trwały wkład w rozwój pedagogiki specjalnej i rehabilitacji słuchu i mowy w Polsce. Aktywnie uczestnicząc w procesie przysposobienia zawodowego swoich podopiecznych stali się prekursorami rehabilitacji zawodowej.

Na podstawie obszernej, kilkuletniej kwerendy źródłowej i analizy dokumentów źródłowych oraz literatury przedmiotu autorzy doszli do wniosku, że miasto Lwów w opracowaniach dotyczących historii medycyny, historii rehabilitacji i historii kultury fizycznej może poszczycić się licznymi prekursorskimi działaniami prozdrowotnymi. Dotyczą one chociażby wprowadzenia i upowszechnienia gimnastyki leczniczej, hydroterapii, fizykoterapii, masażu leczniczego, a także powstania i rozwoju zakładów gimnastycznych, gimnastyczno-ortopedycznych, zakładów dla osób z dysfunkcją zmysłu wzroku i słuchu, sanatoriów i zakładów wodoleczniczych we Lwowie na przełomie XIX i XX w. Niestety, jak wynikało z przeprowadzonej analizy dokumentów źródłowych, dotychczasowe informacje ukazane w wielu pracach zostały opracowane jedynie fragmentarycznie.

Monografia jest efektem kilkunastoletniej znajomości i współpracy autorów. Miejscem wymiany ich wiedzy i poglądów z zakresu obszarów zainteresowań, które zgłębiają od kilkudziesięciu lat. Podsumowaniem i zamknięciem klamrą realizacji kilku projektów badawczych służących ocenie rozwoju polskiego standardu rehabilitacji. Dzięki tym wszystkim elementom, możliwe było wnikliwe przeprowadzenie badań i analiz, których wyniki przedstawiono w monografii. Czy to się udało, pozostawiamy ocenie tych, którzy ją przeczytają.