Artykuł SH 8/2026

Działalność doktora Teodora Bakody na rzecz rozwoju szwedzkiej gimnastyki leczniczej we Lwowie w latach 1856–1861 (cz. 1)

 W XIX w. największa rola w stworzeniu teoretycznych i metodycznych podstaw wychowania fizycznego, w tym gimnastyki leczniczej w Europie przypadła Szwecji. To właśnie w Sztokholmie w 1813 r. Pehr Henrik Ling (1776–1839) założył Królewski Centralny Instytut Gimnastyczny, w którym zbudował podstawy nowoczesnej gimnastyki leczniczej. Zwolenników oraz zaufanie do swojego systemu zyskał poprzez poddanie gimnastyki ścisłej kontroli nauk biomedycznych (anatomia, fizjologia). Uważał, że: „[…] środkiem gimnastyki jest taki ruch, który w swojej przyczynie i dodatnich skutkach dałby się udowodnić na podstawie fizjologii i anatomii, a żaden inny nie jest ruchem gimnastycznym lecz bezużyteczną, a nawet szkodliwą zabawką […]”. We współpracy ze środowiskami lekarskimi opracował system gimnastyczny, który bardzo szybko zyskał wielu zwolenników na całym świecie. P. Ling  stworzył podstawy współczesnej kinezyterapii. W kierowanym przez siebie Instytucie, będącym pierwszą na świecie szkołą wyższą w zakresie kultury fizycznej, na specjalnych kursach kształcił instruktorów gimnastyki leczniczej, będących prekursorami współczesnych fizjoterapeutów.

Pierwsze informacje prasowe na temat gimnastyki szwedzkiej jakie pojawiły się w prasie polskiej pochodzą z 1851 r. Wtedy to w warszawskim „Tygodniku Lekarskim” ukazał się artykuł dra Ludwika Natansona (1822–1896) pt. Gimnastyka jako środek lekarski. Autor przedstawił w nim zastosowanie gimnastyki szwedzkiej w leczenia wielu schorzeń w zakładach gimnastycznych w Szwecji, Anglii i Francji oraz próby wykorzystania metody szwedzkiej w warunkach klinicznych jakie miały miejsce w paryskich szpitalach dziecięcych. Jednocześnie przestrzega przed skutkami leczenia za pomocą gimnastyki przez osoby nie mające odpowiedniej wiedzy w tym zakresie pisząc w artykule: „[…] Gimnastyka jest więc bardzo ważnym środkiem lekarskim i higienicznym, ale mylą się ci, którzy sądzą, że lada bandażysta lub tancerz na linie potrafi nauczać gimnastyki. Dlatego szwedzcy gimnastowie tak są skrupulatni, tak drobiazgowi w wyznaczaniu rodzaju ćwiczeń i sposobu ich wykonywania, przyczem świetne otrzymują wyniki […]”.

Powszechnie uważa się, że pierwszy zakład gimnastyczny na ziemiach polskich, w którym zastosowano szwedzki system gimnastyczny otworzyła w Warszawie Helena Prawdzic-Kuczalska (1854–1927). Gimnastykę szwedzką poznała w trakcie studiów we wspomnianym wyżej Królewskim Centralnym Instytucie Gimnastycznym w Sztokholmie. Po powrocie do kraju założyła w 1892 r. w Warszawie Zakład Gimnastyki Szwedzkiej, Leczniczej, Zdrowotnej i Masażu dla Kobiet i Dzieci. Od 1900 r. Kuczalska prowadziła również kształcenie kadr dla wychowania fizycznego i gimnastyki leczniczej. Początkowo w ramach kursu dla nauczycielek gimnastyki, który w 1906 r. przekształciła w Warszawską Szkołę Gimnastyki Szwedzkiej i Masażu Heleny Kuczalskiej.

Wprowadzenie szwedzkiego systemu gimnastycznego we Lwowie

Kwerenda materiałów źródłowych dotyczących rozwoju gimnastyki leczniczej we Lwowie pozwoliła autorom zweryfikować tę tezę. Doszli oni do wniosku, że pierwszy zakład gimnastyczny na ziemiach polskich, w którym zastosowano szwedzki system gimnastyczny otworzył dr Teodor Bakody (1825–1911). Był on pochodzenia Węgrem. Urodził się w Györ 4 maja 1825 r. Jego teść Gustaw Schretter (1803–1864) był węgierskim lekarzem specjalizującym się w homeopatii. W tym czasie we Lwowie mieszkała ok. 200 osobowa diaspora węgierska. T. Bakody był zwolennikiem homeopatii, hydroterapii i gimnastyki leczniczej oraz wprowadzenia reform w medycynie. W latach 1845–1848 studiował w Lipsku prawo i filozofię, a następnie w Wiedniu w latach 1850–1854 medycynę. W 1855 r. przybył do Lwowa i ożenił się z Amandą Schretter, córką znanego we Lwowie lekarza dr Gustawa Schrettera (1803–1864). Najnowocześniejszy wówczas system gimnastyki leczniczej na świecie poznał w czasie studiów w Lipsku, bowiem w tym samym czasie dr Daniel Gottlob Moritz Scheiber (1808–1861) prowadził w Lipsku Zakład Ortopedii i Gimnastyki Leczniczej. Schreiber jako jeden z pierwszych lekarzy zaczął upowszechniać gimnastykę szwedzką w Niemczech. W wydanym w 1855 r. w Lipsku podręczniku pt. Ărztliche Zimmer-Gymnastik (gimnastyka lecznicza pokojowa) dokonał modyfikacji systemu gimnastycznego Lingów. Pierwsze wydanie polskiego tłumaczenie podręcznika dra Schreibera ukazało się w Warszawie w 1893 r.

W styczniu 1856 r. dr T. Bakody, będąc młodym lekarzem, zafascynowanym szwedzkim systemem gimnastycznym, otworzył  we Lwowie Zakład Organopatyczny. W tym czasie nazwa organopatie dotyczyła chorób i urazów narządów, głównie narządu ruchu. Dzisiejsza nazwa schorzeń organopatycznych dotyczy ortopedii i traumatologii narządu ruchu. Pierwsza siedziba Zakładu znajdowała się w wynajmowanych pomieszczeniach przy ulicy Jezuickiej 148.  Możemy przyjąć zatem, że T. Bakody w 1856 r. we Lwowie wprowadził szwedzką gimnastykę leczniczą według wzorów dra Schreibera. Z doniesień prasowych wiemy, że sala gimnastyczna Zakładu wyposażona była w rozliczne przyrządy do ćwiczeń organopatycznych. Na leczenie przyjmowano w różnych porach zarówno kobiety jak i mężczyzn: „[…] dla płci żeńskiej codziennie od godz. 11 do 12,30, a dla męskiej od 12,30 do 2 po południu […]”. Z nielicznych informacji prasowych dowiadujemy się, że dr T. Bakody w Zakładzie Organopatycznym leczył rozmaite schorzenia przy pomocy gimnastyki szwedzkiej. Wysokie miesięczne koszty kuracji wynoszące 20 złotych reńskich (złr) zawierały wynagrodzenie lekarza, który zarówno badał wszystkich zgłaszających się do zakładu chorych a także sprawował nadzór nad ćwiczeniami. W cenie zawarte były również koszty utrzymania sali gimnastycznej oraz wynagrodzenie „[…] pomocników […]” prowadzących ćwiczenia. Powstanie zakładu dra T. Bakody’ego zostało bardzo życzliwie przyjęte przez prasę lwowską, która pisała, że „[…] toruje (on) u nas drogę do sposobu leczenia, mniej niż wszystkie inne uciążliwego, a bardzo zbawiennego […]”.

Doktor Bakody w celu reklamy swojego zakładu i przybliżeniu społeczeństwu nowatorskiej metody leczenia wydał w drukarni E. Winiarza we Lwowie broszurkę pt. Program organopatyi, (szwedzkiej gimnastyki wyleczającej). Wydawnictwo ukazało się w styczniu 1856 r., wraz z otwarciem Zakładu Organopatycznego. Z dziennika „Gazeta Lwowska” dowiadujemy się, że „[…] Do dzisiejszego numeru dołączony jest Program Organopatyi p. Teodora Bakody, dr med. we Lwowie”. Informacje o  broszurce podają również w bibliografiach S. Konopka i K. Estreicher.

W listopadzie 1857 r. Bakody przeniósł Zakład Organopatyczny do domu swojego teścia dra Gustawa Schrettera mieszczącego się przy ul. Pojezuickiej 136. W nowej siedzibie wizyty lekarskie i ćwiczenia organopatyczne dla chorych odbywały się codziennie, w różnych godzinach w zależności od płci: „[…] dla mężczyzn i chłopców od ¾ 12 do ¾ 1, dla kobiet od 1-2 […]”. Opłata miesięczna za kurację w dalszym ciągu wynosiła 20 złr. Na zmniejszenie opłaty mogli liczyć pacjenci potrzebujący dłuższego leczenia oraz osoby mniej zamożne. Dla nich ustalono cenę 10 złr. W tej sytuacji skorzystać z nowoczesnej metody leczniczej mogli wyłącznie ludzie bogaci. Dla większość społeczeństwa miasta Lwowa terapia w Zakładzie Organopatycznym dra Bakody’ego była nieosiągalna.

W pierwszym roku działalności dr T. Bakody ograniczył się do stosowania szwedzkiej gimnastyki w leczeniu pacjentów z różnymi schorzeniami narządu ruchu. Od 1857 r., po zmianie siedziby zakładu stosował metodę szwedzką również w celach profilaktycznych. Dla osób zdrowych, głównie młodzieży, potrzebującej jedynie ćwiczeń gimnastycznych „[…] na wzmocnienie muskułów etc.[…]. Dla tej grupy ćwiczących miesięczna opłata wynosiła 10 złr. „Dziennik Literacki” w 1857 r. szczegółowo przedstawiał działalność zakładu: „[…] Lokal obecnie jest większy, posadzka wyłożona materacami. Gdy teraz we Lwowie nie ma osobnego zakładu gimnastycznego, więc do zakładu dr. Bakody uczęszcza bardzo wiele osób jedynie dla ćwiczeń gimnastycznych. Również znaczna liczba bywa osób, używających szwedzkiej gimnastyki w celach lekarskich […]”.

Jedyny zakład prowadzący szwedzką gimnastykę leczniczą w stolicy Galicji, mimo wysokich opłat, przyciągał coraz więcej osób zainteresowanie ćwiczeniami. Jego właściciel postanowił więc rozwinąć swoją działalność otwierając nowy zakład gimnastyczny przeznaczony „[…] dla zdrowych, osobliwie dla fizycznego rozwinięcia dzieci […]”. Został on otwarty 1 października 1858 r. Duża frekwencja pozwoliła dr Bakody’emu na zmniejszenie miesięcznej opłaty za badanie lekarskie i udział w ćwiczeniach do 6 złr. W zakładzie tym, stosował gimnastykę szwedzką głównie w celach profilaktycznych. Przy czym Bakody w dalszym ciągu prowadził Zakład Organopatyczny, w którym leczył pacjentów obu płci „[…] gimnastyką szwedzką tak zewnętrzne choroby jak i wewnętrzne […]”.

Ryc. Ogłoszenie reklamujące Zakład Gimnastyczny i Zakład Organopatyczny dra T. Bakody z 1859 r. Źródło: „Dziennik Literacki” 1859, nr 4, s. 51.

 

c.d.n.

Sławomir Jandziś, Mariusz Migała, Beata Skolik